Pochodzenie

Pochodzenie capoeira - brazylijskie czy afrykańskie - to kwestia kontrowersyjna aż do dzisiaj: różne, często przeciwstawne teorie stworzone zostały by wyjaśnić jak się to wszystko zaczęło.

Niestety pierwsze dni capoeira owiane są tajemnicą (mimo odkrycia kilku dokumentów z tamtego okresu, poszukiwania w tej materii są nadal w początkowej fazie).

Dziedziny, w których należałoby doszukiwać się genezy capoeira to: taniec, sztuka walki i różnorodność kulturowa nowoprzybyłych niewolników (instrumenty z różnych części Afryki).

W wyniku ścierania się ww. elementów capoeira przybrała specyficzną formę, którą zaczęto praktykować w San Salvador,
w stanie Bahia.

Dojrzewała ona również w innych częściach Brazylii, szczególnie w Rio de Janeiro oraz w Recife (wzmianki historyczne o capoeiristas pochodzą już z XIX wieku). W owych miastach capoeira służyła bardziej jako "narzędzie" walki, pozbawiona była zatem rytualnej otoczki (rodem z Bahia).

Podczas niewolnictwa
Poczynając od 1814 roku, capoeira i inne formy kultury afrybrazylijskiej cierpiały represje i prześladowania z rąk "panów" i nadzorców. Wcześniej popierano praktykowanie kultury afrykańskiej, głównie po to, by umożliwić niewolnikom wyładowanie wewnętrznej frustracji spowodowanej zniewoleniem, a także by ujawnić różnice kulturowe pomiędzy różnymi grupami Afrykańczyków i w ten sposób osłabić ich poczucie jedności (zgodnie z zasadą "dzielić i pokonać"). Jednakże, kiedy w 1808 roku król Portugalii, Dom Joao VI i jego dwór zmuszeni byli przypłynąć do Brazylii w ramach ucieczki (w tym czasie Portugalia atakowana była przez Napoleona Bonaparte), sprawy przybrały inny obrót: Portugalczycy zrozumieli, iż by podporządkować sobie grupę ludzi należy zniszczyć ich świadomość kulturową. Od tej pory capoeira zaczęła być prześladowana ze zdwojoną siłą, czego przypieczętowaniem było w 1892 roku oficjalne wyjęcie jej spod prawa.
 
Dlaczego capoeira była tłumiona?
Powodów jest wiele:

• dawała Afrykańczykom poczucie odrębności kulturowej.
• dodawała pewności siebie ludziom, którzy ją praktykowali.
• sprzyjała tworzeniu małych, lecz zorganizowanych grup.
• jej praktykowanie wiązało się często z kontuzjami wśród niewolników, co obniżało ich wydajność.

Lokalni namiestnicy i nadzorcy prawdopodobnie nie do końca rozumieli motywy represyjnego działania dworu królewskiego, woleli jednak podporządkować się decyzjom z góry.
 
Jak w tym okresie praktykowano capoeira?

• w przestępczej formie w Rio de Janeiro i Recife.
• jako rytual - taniec - walke - gre w Bahia, gdzie capoeira stopniowo adaptowała inne afrykańskie elementy.
• czasami w ukryciu, a w innych miejscach otwarcie, w buncie przeciwko prawu mającemu na celu zniesienia capoeira.

 
Capoeira z tamtego okresu miała mało wspólnego z tą znaną nam współcześnie. W przypisach Rugendas nie ma nic o akrobatycznych wyskokach, elementach w parterze, uderzeniach nogami, czy nawet o instrumencie zwanym "berimbau", bowiem nie były one jeszcze częścią tej sztuki walki. Wtedy grze capoeira akompaniowało klaskanie, śpiew, oraz instrument znany jako "atabaque". Z biegiem czasu ewolucja szła coraz dalej.

Wolność dla niewolników
Wraz z ukazaniem się "Złotego prawa" w 1888 roku o zakazie niewolnictwa, nowo uwolnieni czarni nie potrafili znaleźć dla siebie miejsca wewnątrz nowopowstałego społeczeństwa. "Capoeirista" ze swymi umiejętnościami walki, pewnością siebie i indywidualnością skierował się w stronę przestępstwa - a capoeira wraz z nim. W Rio de Janeiro, gdzie capoeira rozrastała się i dojrzewała wyłącznie jako sztuka walki, natychmiast uformowały się gangi przestępcze. Wkrótce potem, po transformacji ustrojowej Brazylii (z cesarstwa na republikę) w 1890 roku, owe gangi stały się narzędziem politycznym w rękach walczących ze sobą frakcji monarchistów i zwolenników republiki. Pałka, sztylet, brzytwa używano by zadawać rany takimi technikami jak "rabo de arraira" oraz "rasteira". Z kolei w Bahia capoeira kontynuowała rozwój jako taniec - walka - rytuał - gra, a "berimbau" stal się nieodłącznym instrumentem przewodzącym "roda" (które zawsze odbywały się w ukryciu z uwagi na delegalizację capoeira w 1892).
W Rio, capoeirista kojarzony był z "malandro" (rozbójnik), przestępcą, niezależnie od koloru skór. Traktowany jako ekspert w dziedzinie kopnięć, podcięć oraz ciosów głową, świetnie radził sobie również z bronią białą. W Recife, capoeira połączona była z głównymi grupami muzycznymi w mieście. Podczas karnawału wojownicy prowadzili swoje grupy ulicami miasta, a w przypadku spotkania się z inną grupą dochodziło do bijatyki i rozlewu krwi. Pod koniec wieku w Bahia capoeira również była postrzegana jako przestępcza, jednak sama gra dużo bardziej przypominała capoeira współczesną. Represje i konfrontacje z policja nadal miały miejsce. Praktykowanie tej sztuki powoli tłumiono w Rio i Recife, pozostawiona ją w spokoju jedynie w Bahia. Był to czas legendarnych postaci - straszliwych wojowników, tzw. De Corpo Fechado (port. "zamknięte ciało" - osoba, która rzekomo poprzez magiczne praktyki i rytuały stała się niemal niewrażliwa na działanie broni) jak również Besouro Cordao-de-Ouro w Bahia, Nascimento Grande w Recife oraz Manduca da Praia w Rio, opiewanych za swe czyny w pieśniach aż do dziś. Mówiono, że Besouro mieszkał w Santo Amaro da Purificacao w stanie Bahia, oraz że był nauczycielem innego znanego capoeiristas Cobrinha Verde. Besouro nie lubił policji i bano się go nie tylko jako wojownika capoeira, ale również jako eksperta od broni białej oraz posiadacza "de corpo fechado". Zgodnie z legenda zastawiono na niego pułapkę. Podobno to on sam (niepiśmienny) przyniósł pisemną wiadomość identyfikującą go jako osobę, która ma zostać zabita, myśląc, że jest to informacja o pracy. Według legendy został zabity specjalnym drewnianym sztyletem, przygotowanym w magicznych rytuałach tak, aby przebić jego corpo fechado. Spośród wszystkich przestępców prowadzących swe grupy ulicami Recife podczas karnawału najstraszliwszy był Nascimento Grande. Niektórzy mówią, że zginął w starciach z policją, a niektórzy, że przeniósł się do Rio i zmarł ze starości. Z kolei Manduca da Praia należał do wcześniejszego pokolenia (lata 90-te XIXw.), i zawsze ubierał się do przesady elegancko. Podobno był właścicielem sklepu rybnego i żył komfortowo, jako osoba wpływowa w swoim rejonie. Wytoczono mu 27 spraw sądowych, ale zawsze udawało mu się umorzyć sprawę, dzięki sędziom, którzy dla niego pracowali.
 
Później w latach trzydziestych XX w. w Salwadorze, Mestre Bimba (Manuel dos Reis Machado 1900 - 1974) otworzył pierwszą akademię capoeira (1932), dzięki nacjonalistycznym politykom z Getulio Vargas, którzy chcieli promować capoeira jako narodowy sport Brazylii. Od tamtej pory Mestre Bimba nauczał capoeira w Centro de Cultura Fisica Regional Baiano. W 1941 roku Mestre Pastinha (Vincente Ferreira Pastinha - 1889 - 1981) otworzył pierwszą szkołę capoeira Angola.

Bimba i Pastinha
Dwiema najważniejszymi postaciami dwudziestego wieku w capoeira byli bez wątpienia Mestre Bimba i Mestre Pastinha. Ich legenda i wpływ jaki mieli na historię capoeira opiera się na wierze, iż są oni "przodkami" każdego gracza oraz niedoścignionymi wzorami do naśladowania.
 
Mestre Bimba urodził się jako Manuel dos Reis Machado w 1900 roku. W capoeira został zaangażowany gdy miał 12 lat na terenie znanym dzisiaj jako Liberdade w Salwadorze. Jego mistrzem był Afrykańczyk, Bentinho - kapitan przedsiębiorstwa żeglugi morskiej w Bahia. Bimba otworzył swoja szkole w wieku 18 lat, którą prowadził az do momentu otwarcia swej pierwszej akademii, gdzie uczył "regionalnej walki z Bahia"- jak sam ją nazwał (inna nazwa - Capoeira Regional). Bimba opowiadał się za filozofia malandro - "umysł ponad siłą". Zwykł mawiać "Quem aguenta tempestade e rochedo" ("tylko wybrzeża stawia czoła burzy"), co znaczy, że jeżeli dojdzie do starcia z osobą o wiele silniejsza, rozsądną rzeczą jest ucieczka, ale gdy napastnik podąży za tobą, możesz go zaskoczyć i wygrać walkę. Jest to typowa postawa każdego malandro. Wraz z otwarciem akademii Bimby rozpoczął się nowy okres w historii capoeira, czyli nauka dla dzieci wyższych sfer Salwadoru. Bimba wprowadził podcięcia z batuque, sztuki walki w której biegły był jego ojciec, oraz nowe "golpes ligados", czyli (w wolnym tłumaczeniu) połączone uderzenia. Stworzył również nową metodę nauczania bazującą na ośmiu kombinacjach ustalonych z góry ruchów i kopnięć dla dwóch graczy, oraz na "cintura desprezada" - serii rzutów, przy których capoeirista uczy się spadać zawsze na stopy. Bimba poświęcił odrzucił wiele rytualnych aspektów na rzecz większej agresywności i ducha walki. W wyniku działań jego i jego studentów o różnym pochodzeniu klasowym (urodzeni w innych warstwach społecznych posiadali system wartości oraz sposób myślenia odmienny od etyki tradycyjnego capoeiristas, który należał do klasy "upośledzonej społecznie") doszło do stworzenia nowego stylu praktykowania tej sztuki znanego jako Capoeira Regional. Wkrótce po otwarciu akademii, Bimba odniósł wielki sukces, działalność jego i jego uczniów rozszerzyła się na tereny Sao Paulo, Rio de Janeiro i innych ważnych miast Brazylii. Niestety, z początkiem lat 70tych XX wieku niezadowolony z oficjalnych instytucji miast Bahia, które miały mu już nigdy nie pomagać, zdecydował przeprowadzić się do Goiana (blisko Brasili - stolicy Brazylii), gdzie rok później, 5 lutego 1974, zmarł. Zachował jasność i całkowitą przytomność umysłu aż do końca swych dni. Planował nawet, by przeprowadzić pokaz w lokalnym klubie tego samego popołudnia gdy umarł. Mimo tego, iż prosił o pochówek w Goiana, kilku jego dawnych uczniów zebrało się i sprowadziło jego ciało powrotem do Salwadoru, gdzie praktykował i nauczał capoeira praktycznie przez cale swoje życie. Wiele innych indywidualności stworzyło i zaczęło nauczać nowych form capoeira, ale nie posiadali oni tak szerokiej wiedzy ani charyzmy jak Bimba, dlatego ich "nowości" zanikły równie szybko jak powstały. Wraz z nadejściem stylu Regional, tradycyjny styl capoeira stał się popularny pod nazwa Capoeira Angola. Podczas, gdy style Regional i Senzala przyćmiewały Capoeira Angola, Pastinha i jego grupa jako jedyni nadal konserwatywnie praktykowali tradycyjna formę.

Vincente Ferreira Pastinha, Mestre Pastinha urodził się w 1889 roku. Utrzymywał, że uczył się capoeira od Afrykańczyka z Angoli zwanego Benedito. Przygarnął on Pastinhe po tym, jak był świadkiem pobicia młodego Vincente przez starszego chłopca. Mimo swojej drobnej postury, w wieku szesnastu lat Pastinha został kimś w rodzaju ochroniarza w domu hazardu w niebezpiecznej dzielnicy miasta. Swoją pierwszą szkołę otworzył kilka lat po Bimbie. Dzięki swej charyzmie, zdolnościom przywódczym oraz przyjacielskim stosunkom z innymi, przyciągał wiernych uczniów i capoeiristas z wielu miejsc. Rozsławiło to jego akademie jako punkt zgromadzeń artystów i intelektualistów, którzy chcieli zobaczyć tradycyjny styl Capoeira Angola. Pastinhe nazywano "filozofem capoeira" przez skłonność do używania wielu aforyzmów. Jednym z jego ulubionych był "Capoeira e para homen, menino e mulher, so nao aprende quem nao quer" (Capoeira jest dla mężczyzn, kobiet i dzieci; jedynymi, którzy nie powinni się jej uczyć są ci, którzy nie chcą). Podobnie jak Bimba, znał się dobrze na filozofii malandragem. Niestety autorytarny rząd, pod pretekstem przebudowy Largo do Pelourinho, gdzie mieściła się akademia Pastinhy, zmusił grupę do opuszczenia miejsca zajęć. Mimo, iż obiecano mu nowe, nigdy nie dotrzymano słowa.
Pastinha przez końcowe lata swego życia był smutny: niewidomy i opuszczony, żył w małym pokoiku aż do śmierci w 1981 w wieku dziewięćdziesięciu dwóch lat. Pozostawił po sobie wielu uczniów, wśród nich dwóch najsłynniejszych - Mestre Joao Grande ( uczy teraz w Nowym Jorku) oraz Mestre Joao Pequeno.